Choć lektura tej książki przytrafiła mi się na początku roku, myślę, że to będzie to będzie tytuł, który trafi do mojego zestawienia najlepszych książek przeczytanych w roku 2026.
Reportaż Adama Zadwornego „Heweliusz. Tajemnica katastrofy na Bałtyku”, poświęcony jest największej katastrofie morskiej w powojennej Polsce, czyli zatonięciu promu „Jan Heweliusz” 14 stycznia 1993 roku, w drodze ze Świnoujścia do szwedzkiego Ystad. Z ponad 60 osób, przeżyło jedynie 9 członków załogi.
Próbując spojrzeć na tekst Zadwornego obiektywnie – nie jest on źródłem jakiegoś przełomu w sprawie, ale sposób, w jaki autor odtwarza godzina po godzinie ostatni rejs promu „Jan Heweliusz”, to co działo się bezpośrednio przed, w trakcie i po katastrofie – po prostu porusza do głębi. Chwilami miałam wrażenie, że to wszystko dzieje się na moich oczach, że obserwuję z bliska dramat uczestników tamtego rejsu. Przyznaję, że były dwa momenty, w których ścisnęło mi gardło ze wzruszenia i nie byłam w stanie powstrzymać łez.
Myślę, że spora w tym zasługa języka – Zadworny nie używa tanich chwytów, nie gra na emocjach, on jest w swoich opisach możliwie precyzyjny, konkretny. To się czyta jak relację – bez histeryzowania, ale ta „zwykłość/suchość” przekazu, wobec faktu, że czytelnik od początku wie jak zakończy się ta historia, sprawia, że powstaje efekt narastającego napięcia.
Przerażające są okoliczności zdarzenia, potęga żywiołu i bezradność ludzi. Porusza fakt, że część z nich zdawała sobie sprawę z tego, że za chwilę zginą.
Prócz opisu samej katastrofy, znajdziecie tu też opowieść o przebiegu akcji ratunkowej – dla mnie chyba równie dramatycznej jak sama katastrofa, bo najpierw mamy tu serię – delikatnie rzecz ujmując – niefortunnych zdarzeń, które doprowadziły do tego, że samo rozpoczęcie akcji ratunkowej się przedłużało, a kiedy już ratownicy dotarli na miejsce katastrofy… to był horror. Ci, którzy przybyli, by ratować pasażerów i załogę „Jana Heweliusza”, dość szybko zdali sobie sprawę z tego, że ich praca w dużej mierze będzie polegała na wyławianiu ciał. Niemniej jednak determinacja ratowników i to, że działali w bardzo niebezpiecznych warunkach, narażając swoje życie zrobiło na mnie ogromne wrażenie.
Byli też Ci, którzy znaleźli się na tratwach ratunkowych, którym udało się przetrwać, ale to, co przeżyli, kiedy tuż obok nich ginęli inni ludzie, czasami ich przyjaciele lub bliscy… ja nie jestem w stanie sobie tego wyobrazić. Myślę, że ocalali, zostali obciążeni traumą do końca życia.
Kolejnym dramatem, o którym pisze Zadworny jest dramat rodzin zarówno tych, którzy przeżyli, jak i ofiar katastrofy, które na sali sądowej latami walczyły o dotarcie do prawdy. Nie ma wątpliwości co do tego, że próbowano zatuszować fatalny stan techniczny promu, który – najprawdopodobniej – w ogóle nie powinien wypłynąć tamtej feralnej nocy, a armator zrobił co w jego mocy, by nie wypłacać odszkodowań bliskim ofiar.
Podsumowując – mocna, wstrząsająca, poruszająca, zapadająca w pamięć książka. Gorąco Wam ten tytuł polecam.
Tytuł: Heweliusz. Tajemnica katastrofy na Bałtyku
Autor: Adam Zadworny
Wydawca: Wydawnictwo Czarne
Miejsce i rok wydania: Wydanie I, Wołowiec 2024
Oprawa: twarda
Ilość stron: 216
ISBN: 978-83-8191-993-7